Adroddiad ‘Cyflwr y Sector’ 2021

Dyma erthygl am Morlais sydd wedi ei chynnwys yn adroddiad ‘cyflwr y sector’ diweddar gan ynni Morol Cymru. 

https://www.marineenergywales.co.uk/wp-content/uploads/2021/07/State-of-the-Sector-2021.pdf

Diweddariad

Mae Morlais yn brosiect ynni llif llanw wedi’i leoli ym ‘Mharth Arddangos Gorllewin Ynys Môn’, oddi ar arfordir gogledd orllewin Ynys Cybi. Mae’r prosiect yn cael ei redeg gan Menter Môn, lwyddodd i sicrhau’r les 45 mlynedd gan Stâd y Goron i reoli’r parth yn 2014.

Ers hynny, mae tîm y prosiect wedi bod yn gweithio i sicrhau caniatâd i ddatblygu’r cynllun. Cyflwynwyd cais o dan y Ddeddf Trafnidiaeth a Gwaith (TWA) i Lywodraeth Cymru yn ystod haf 2019, ynghyd â chais am drwydded forol i Adnoddau Naturiol Cymru. Daeth ymchwiliad cyhoeddus, a gynhaliwyd ar-lein fel rhan o’r broses gynllunio, i ben ganol fis Mawrth ac mae disgwyl penderfyniad gan Weinidogion Cymru ar y cynllun yn ddiweddarach eleni.

Bydd y prosiect yn cael ei ddatblygu yn raddol ac yn cynyddu fesul dipyn i gapasiti cynhyrchu o 240MW. Bydd monitro gofalus yn digwydd yn ystod y cyfnod hwn er mwyn asesu a lliniaru unrhyw sgil effeithiau posib. Mae Morlais wedi ei gynnwys ar gyfer Bargen Twf Gogledd Cymru ac yn ddibynnol ar achos busnes, gallai dderbyn £ 9m o’r cynllun hwnnw, fydd yn rhyddhau £26m pellach gan Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru (WEFO).

Beth sydd mor arbennig am Morlais?

Felly, pam mae’r prosiect hwn ar Ynys Môn mor wahanol i gynlluniau llanw eraill?

Gofynnwch i’r tîm ac unrhyw un sy’n gyfarwydd â’r prosiect ac mae’n debyg y byddent yn dweud bod llawer o bethau yn gwneud i Morlais sefyll allan.

Yn fwyaf arwyddocaol o bosib, yw’r ffaith bod Morlais a’i wreiddiau yn llwyr yn Ynys Môn. Mae’n gynllun Menter Môn sy’n golygu ei fod yn cael ei redeg yn gyfan gwbl gan dîm lleol. Hefyd, dyma’r unig gynllun ynni ar y raddfa yma i gael ei redeg gan sefydliad trydydd sector.

Mae Menter Môn wedi bod yn rhedeg prosiectau gwyrdd ar yr ynys er 1996. Heb os felly mae yna brofiad yma ac mae Menter Môn yn cael ei yrru heddiw, fel yr oedd 25 mlynedd yn ôl, gan ei weledigaeth i greu cyfleoedd i gymunedau lleol trwy wneud yn fawr o’r adnoddau sydd ar gael ar ein stepen drws.

Nid yw Morlais yn ddim gwahanol. Yn deillio o weledigaeth un o’r cyfarwyddwyr yn 2014 i weld trydan adnewyddadwy yn cael ei gynhyrchu oddi ar arfordir Ynys Môn.

Mae perchnogaeth leol Morlais yn golygu ei fod yn rhan o’r gymuned – gyda’r nod o sicrhau bod budd ac unrhyw elw yn dod yn ôl i’r gymuned honno. Mae sicrhau bod potensial y sector ynni morol o ran swyddi, sgiliau, buddsoddiad a’r gadwyn gyflenwi yn cael eu gwireddu’n lleol wedi gyrru Morlais o’r cychwyn.

Mae bod yn lleol hefyd yn golygu bod hwn yn gynllun ar gyfer yr hir dymor. Oherwydd y ffordd bydd Morlais cael ei ddatblygu mi fydd nifer o flynyddoedd nes bydd yn cyrraedd y capasiti o 240 MW. Ond yn deillio o hyn fe fydd ei botensial i greu swyddi a buddsoddiad lleol yn parhau i dyfu wrth i’r cynllun dyfu.

Ynghyd â Morlais, mae prosiectau eraill Menter Môn, gan gynnwys ei gynlluniau ar gyfer Hwb Hydrogen yng Nghaergybi, yn sicrhau bod Ynys Môn a gogledd Cymru mewn sefyllfa gref i fod ar flaen y gad yn y sector ynni adnewyddadwy.

Wrth edrych y tu hwnt i’r lleol, gall Morlais hefyd sefyll ei dir ar lwyfan byd-eang. Mae deg o ddatblygwyr tyrbinau rhyngwladol eisoes wedi cofrestru i fod yn rhan o’r prosiect. Wedi’u denu gan y model ‘plug and play’ unigryw sy’n rhoi’r isadeiledd yn ei le fel y gallent ddatblygu eu dealltwriaeth a’u technoleg ar lefel fasnachol. Mae’r ffordd y mae Morlais yn cael ei ddatblygu yn creu llai o risg i ddatblygwyr tyrbinau, ond ar yr un pryd yn caniatáu datblygu ac arloesi mewn sector sydd eto i gyrraedd ei lawn botensial o ran cynhyrchu trydan.

Y tu hwnt i hyn oll gall Morlais hefyd gyfrannu at gyflawni targedau lleihau carbon llywodraethau yng Nghaerdydd a Llundain. Mae newid hinsawdd wedi bod yn uchel ar yr agenda ers tro erbyn hyn – ond mae datblygiadau yn y sector wedi bod yn araf. Gall Morlais, ei ddatblygwyr, a phrosiectau tebyg ar hyn a lled byd, fod mewn sefyllfa gref i wneud gwahaniaeth go iawn er mwyn newid hyn.

Mae adferiad gwyrdd wedi Covid19 yn derbyn llawer o sylw ar hyn o bryd – a chyda hynny mae cynyddu yn ein dealltwriaeth ni o’r angen i weithredu ar frys. Mae pobl ifanc yn llafar eu barn ar yr hinsawdd a’r diffyg gweithredu sydd wedi bod gan lywodraethau. Gall y sector ynni morol wneud y gwahaniaeth sydd ei angen ac mae cyfrifoldeb arnom i gyd i sicrhau gwaddol mwy gwyrdd ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.